Stress en overgewicht: hoe hangen ze samen?

Na je werk nog snel de kinderen naar de training brengen, onderweg een cadeautje voor een verjaardag oppikken en dan nog boodschappen voor het weekend. En tussendoor moet het huishouden ook draaien. Op zich allemaal leuke dingen, maar samen met alle sociale verplichtingen en de verwachtingen die je van jezelf hebt, kan het je flink wat stress bezorgen. Opvallend is dat stress en overgewicht vaak samen voorkomen. In dit artikel lees je hoe die twee met elkaar verband houden, en waar de wetenschap nog geen sluitend antwoord heeft.

Over stress

Laten we ons eerst eens gaan verdiepen in stress. Stress is eigenlijk gewoon spanning. Spanning die we allemaal nodig hebben om goed te kunnen functioneren en dat er ook voor zorgt dat je lichaam klaar is voor actie.

Stress zorgt ervoor dat je lichaam klaar is om te vechten of te vluchten tijdens een levensbedreigende situatie. Je hersenen geven dan een signaal af waardoor je lichaam adrenaline aanmaakt. Je hart gaat sneller kloppen, je spieren spannen zich aan en je ademhaling gaat sneller. Op deze manier kan je snel en optimaal reageren wanneer er gevaar dreigt. Als de gevaarlijke situatie langer duurt, dan maakt je lichaam ook nog eens cortisol aan, wat je scherp en paraat houdt.

Echter, je lichaam kan geen onderscheid maken tussen een levensbedreigende situatie of het al dan niet halen van een deadline. Als er lange tijd té veel spanning aanwezig is, dan kan dit leiden tot klachten, je kunt overspannen raken of een burn-out krijgen.

De symptomen van stress

Na een stressvol moment herstelt je lichaam zich vanzelf weer. Als er echter veel stressvolle situaties zich in korte tijd voordoen, of een stressvolle situatie te lang duurt, dan kan je lichaam zich niet herstellen. Je kunt last krijgen van de volgende klachten:

Lichamelijk

• Hoofdpijn
• Rugpijn
• Nekpijn en stijve schouders
• Maagklachten
• Slaapproblemen en vermoeidheid

Psychisch

• Snel geïrriteerd en gefrustreerd raken
• Somber gevoel
• Huilbuien

Gedrag

• Snauwerig
• Kritisch
• Bazig
• Overmatig drinken, eten, roken, enz.

Gedachten

• Niet meer helder kunnen nadenken
• Slechte concentratie
• Geheugenproblemen, vergeetachtigheid
• Verminderd oplossend vermogen

Een hoog cortisolgehalte

Laten we nog wat verder kijken naar het stresshormoon cortisol. Cortisol wordt door je bijnieren aangemaakt wanneer je stress ervaart en helpt je lichaam om te vechten of te vluchten. Handig in situaties waarin je snel actie moet ondernemen. Cortisol:

• onderdrukt ontstekingen
• helpt de bloeddruk te regelen
• speelt een rol in je slaap-waakritme
• verhoogt je bloedsuikerspiegel
• geeft je energie om te vechten of te vluchten

Het probleem is echter dat veel mensen langdurig stress ervaren, waardoor hun cortisolgehalte ook langer verhoogd kan blijven. Dat wordt onder andere in verband gebracht met hoofdpijn, slaapproblemen, angst, gewichtstoename en somberheid. Een langdurig hoge cortisolwaarde kan dus gezondheidsrisico’s met zich meebrengen.

Cortisol en gewichtstoename

Het hormoon cortisol verhoogt je bloedsuikerspiegel, waarna je lichaam insuline aanmaakt om die weer omlaag te brengen. Bij een snelle daling kun je dat ervaren als honger of trek in zoetigheid. Geef je daar vaak aan toe, dan merk je dat op termijn aan je gewicht.

In de tweede plaats lijkt cortisol de opslag van buikvet te bevorderen. Bij een langdurig hoog cortisolniveau heeft je lichaam de neiging om eerder vet rond de buik op te slaan dan op andere plekken. Een hoog cortisolgehalte kan dus op twee manieren bijdragen aan overgewicht. Hoe groot dat effect bij gewone, alledaagse stress precies is, verschilt wel sterk van persoon tot persoon.

Wat onderzoek wel en niet zegt

Dat stress en overgewicht vaak samen voorkomen, staat vast. Maar samen voorkomen is iets anders dan oorzaak en gevolg. Onderzoekers van het Erasmus MC in Rotterdam maten het cortisolgehalte in haar, omdat dat iets zegt over je stressniveau van de voorbije maanden. Tot een BMI van ongeveer 30 nam dat gehalte nauwelijks toe, daarboven steeg het opvallend sterk. Waarom dat zo is, weten ze nog niet.

Het kan namelijk ook omgekeerd werken. Mogelijk zorgt een hoger lichaamsgewicht er zelf voor dat er meer cortisol wordt aangemaakt of dat het trager wordt afgebroken. Dan ontstaat er eerder een vicieuze cirkel dan een eenvoudige oorzaak. Daarnaast spelen ook slaap, erfelijkheid, medicatie, beweging en wat er op je bord ligt mee. Stress verklaart dus zelden alles, maar het is wel een factor die de moeite loont om aan te pakken.

Van stress ga je eten

Als je onder druk staat is de kans groter dat je naar meer ongezond voedsel grijpt. Je hebt ontzettend veel zin in een grote zak chips of een dikke reep chocolade, en daarbovenop heb je geen energie meer om gezond te koken, dus haal je snel een frietje of pizza. Ook dat komt je gewicht niet ten goede. Na een ongezonde maaltijd baal je er ontzettend van dat je vandaag weer niet gezond gegeten hebt en dat verhoogt bovendien de stress weer. Je begrijpt, de neerwaartse spiraal is in gang gezet.

Tips voor minder stress én minder kilo’s

Ben je klaar met de stress en gewichtstoename? Gelukkig zijn allebei de problemen vaak goed aan te pakken. We zetten 5 tips in het kort voor je op een rij:

• Zorg voor een goede nachtrust
• Plan dagelijks een uurtje helemaal voor jezelf en ga leuke dingen doen
• Zorg voor voldoende beweging
• Eet gezond
• Doe dingen waar jij blij en gelukkig van wordt

Het helpt ook om je eigen stresssignalen te leren herkennen. Merk je dat je bij spanning sneller naar de koekjestrommel grijpt, dan kun je daar bewust iets anders tegenover zetten, zoals een korte wandeling of even bellen met een vriendin.

Ga op tijd op zoek naar hulp

Lukt het je niet om stress en gewichtstoename zelf aan te pakken? Deel je verhaal met iemand die je vertrouwt en vraag degene om er samen met jou voor te gaan. Ook kun je professionele hulp inschakelen. Bij twijfel over je gezondheid of je gewicht is je huisarts een goed eerste aanspreekpunt. Wil je eerst anoniem je hart luchten, dan kun je in Vlaanderen terecht bij Tele-Onthaal op het nummer 106. Het begint vaak met herkenning en erkenning, en we hopen dat dit artikel je meer inzicht geeft in de mogelijke oorzaken, zodat je vol goede moed uit die neerwaartse spiraal kunt stappen.

Veelgestelde vragen

Kun je aankomen door stress?

Stress kan bijdragen aan gewichtstoename, onder meer doordat cortisol je bloedsuiker en eetlust beïnvloedt en doordat je onder druk sneller naar ongezond eten grijpt. Het is meestal één factor naast slaap, beweging, voeding en aanleg.

Wat is cortisol?

Cortisol is een stresshormoon dat je bijnieren aanmaken. Het verhoogt je bloedsuikerspiegel, onderdrukt ontstekingen en speelt een rol in je slaap-waakritme.

Zorgt cortisol voor buikvet?

Een langdurig hoog cortisolniveau wordt in verband gebracht met meer vetopslag rond de buik. Onderzoek laat ook zien dat het omgekeerd kan werken: overgewicht kan zelf samengaan met meer cortisol.

Wat helpt tegen stress-eten?

Een goede nachtrust, voldoende beweging, gezonde maaltijden en dagelijks tijd voor jezelf helpen om minder te snacken. Leer ook herkennen wanneer je uit spanning eet, zodat je bewust iets anders kunt doen.